या गुप्त संप्रदायांत जें ज्ञान असे त्यापैकीं सामान्य
जनतेस किती पेलेल, त्यांच़ा बुद्धिभेद न करतां व त्यांच्या असत्प्रवृत्तीस
उत्तेजन न देतां किती ज्ञान त्यांच़ेसमोर ठेवणें सयुक्तिक होईल, वगैरे
विचार करूनच़ संप्रदायांतल्या माणसांकडून कांहीं गोष्टी सर्वांसमोर
मांडण्यांत येत असत. हळूंहळूं कां होईना, माणसाची उत्क्रांति होत आहे.
अर्थात् त्या उत्क्रांतीच़ा विचार करून पूर्वीं गुप्त ठेवलेल्या गोष्टी
कालवशात् थोड्याफार सर्वांसमोर उघड्या करण्याच़े मधूनमधून प्रसंग येणारच़.
पृथ्वी स्थिर असून सूर्य तिच्याभोंवतीं फिरतो अशी अनादि कालापासून सामान्य
जनतेची समजूत होती. पण पूर्वीं संप्रदायांमध्यें याविषयींचें खरें ज्ञान
देण्यांत येत असे. ग्रीक संप्रदायांमध्यें ग्रहांच्या परिभ्रमणाची माहिती
शिकवीत असत. पायथॅगोरसला सूर्य स्थिर आहे, पृथ्वी स्थिर नाहीं ही गोष्ट
माहीत होती व पायथॅगोरस् हा एका संप्रदायाचा संस्थापक होता.
ज्ञानेश्वरांच्या ' उदोअस्ताचेनि निमित्तें। जैसें न च़ालतां सूर्याच़ें
च़ालणें ' या उपमेवरून ज्ञानेश्वरांना सूर्य स्थिर असल्याच़ें माहीत होतें
असें वाटतें. पण आज़ मात्र सूर्य स्थिर आहे ही गोष्ट अलीकडे सर्व जनतेला
समज़लेली आहे. जनहिताच्या दृष्टीनें कोणत्या काळीं किती ज्ञान माणसाला
पच़ेल
व पेलेल याच़ा विचार करून पूर्वीं संप्रदायांत गुप्त असलेलें ज्ञान अंशतः
जनतेसमोर यावें म्हणून गुप्तपणाच़ा पडदा कांहीं प्रसंगीं ज़रासा बाज़ूस
करण्यांत येत असतो. हल्लीं जग फार बदललेलें आहे. सर्व जगाचा विहंगम
दृष्टीनें विचार करणें पूर्वींपेक्षां आज़ कितीतरी सोपें झालें आहे.
आगगाड्या, आगबोटी, विमानें यांनीं शेंकडों माणसें सांप्रत नानादेशांत
प्रवास करतात. तारायंत्र, रेडिओ यांनीं जगांतील एका ठिकाणची बातमी दुसऱ्या
ठिकाणीं आज़ निमिषार्धांत ज़ाऊं शकते. कारखाने, यंत्रें, वाहतुकीचीं
साधनें,
व्यापार वगैरेंनीं निरनिराळे देश परस्परावलंबी होऊन एकमेकांशीं
नाना प्रकारच्या हितसंबंधांनीं निगडित झ़ालेले आहेत. सबंध जगाच्या
पूर्वेतिहासाच़ा व
प्रत्येक देशांतील नाना घडामोडींच़ा सलग चित्रपट आज़च्या सुशिक्षित
माणसाच्या डोळ्यासमोर येऊन त्याला या जगाचें थोडक्यांत सिंहावलोकन
करण्याची सोय आज़ उपलब्ध झाली आहे. अशा या बदललेल्या काळांत संप्रदायांत
पूर्वापार गुप्त असलेल्या ज्ञानाच़ा कांहीं थोडा भाग मुद्दाम जगासमोर येत
आहे व तो आणण्याच्या कामीं या विषयाला वाहिलेली, व सर्व जगभर पसरलेली
थिओसॉफ़िकल् सोसायटी नांवाची आंतरराष्ट्रीय व सर्वधर्मीय संस्था
निमित्तमात्र करण्यांत आलेली आहे. आंतल्या सूत्रधारांशीं स्वतःच़ा
ऋणानुबंध
असलेले कांहीं पुढारी या सोसायटीला लाभलेले आहेत आणि म्हणून या संस्थेच्या
द्वारानें कांहीं नवीन ज्ञान जगासमोर आणण्याची खटपट आंतले सूत्रधार सध्यां
करीत आहेत.
जगासमोर या ज्या नवीन गोष्टी येत आहेत त्या पूर्वीं जगांतील नाना
संप्रदायांतील लोकांस अवगत होत्या. पण त्या परिस्फुट करावयाच्या नाहींत
असें त्या संप्रदायांच़ें त्या वेळच़ें धोरण असे; अर्थात् त्या गोष्टी
ज़ुन्या काळच्या अधिकारी लोकांच्या ग्रंथांत स्पष्टपणानें अथवा सविस्तर
रीतीनें मांडलेल्या असणार नाहींत हें उघड आहे. त्यांच़ा अस्पष्ट व ओझरता
निर्देशच़ काय तो त्या ग्रंथांत क्वचित् स्थळीं सांपडणें शक्य आहे. असल्या
निर्देशांच़े कांहीं आधार संस्कृत व प्राकृत ग्रंथांतून यथामति वेंच़ून
आम्हीं आमच्या वाचकांसमोर ठेविले आहेत आणि त्यांवरून
शाखाचंद्रन्यायानें आमच्या वाचकांस या पुस्तकांतील विषय अधिक च़ांगल्या
रीतीनें अवगत होईल अशी आशा आहे. यूक्लिड्च्या सिद्धान्तांस ज़सा शंभर
नंबरी
पुरावा मिळूं शकतो तसा पुरावा या आधारांत आहे असें आमच़ें म्हणणें नाहीं.
तशा प्रकारच़े आधार ज़ुन्या ग्रंथांत मिळणें कां अशक्य आहे हें वरील
विवेचनावरून आमच्या वाचकांच्या सहज़ ध्यानांत येण्याजोगें आहे.
वासुदेव लक्ष्मण चिपळोणकर
राजाराम सखाराम भागवत
[ या पुस्तकाची प्रथमावृत्ति इ.स.१९३०
च्या सुमारास प्रकाशित झ़ाली असावी.]
* *
* * *
द्वितीय आवृत्तीची प्रस्तावना